Premium

Culturele hoop voor na de coronacrisis: We zullen verder leven, oom Wanja!

Culturele hoop voor na de coronacrisis: We zullen verder leven, oom Wanja!
Fragment uit het toneelstuk ’Oom Wanja’, uitgevoerd door Toneelschuur Producties in 2015.
© Archieffoto Sanne Peper

Kiezen voor wat van waarde is, omgaan met onzekerheid en vertrouwen. Het zijn drie competenties waarmee we de coronacrisis de baas kunnen. Zoals Tjechov in ’Oom Wanja’ al beschreef. Toneelregisseur Liliane Brakema schetst de parallellen.

„We zullen verder leven, oom Wanja! We zullen een lange, lange reeks dagen en lange avonden door moeten; we zullen alles dragen wat het lot voor ons in petto heeft; we zullen werken voor anderen, nu en tot we oud zijn... en dan zullen wij samen, lieve oom, een heerlijk stralend nieuw leven tegemoet zien. En dan zullen we blij zijn en op ons verdriet van nu terugkijken met een vertederende glimlach en - en dan komt het goed. Daar geloof ik in, oom Wanja, daar geloof ik in, met alles wat in me zit…”

Met deze woorden, uitgesproken door het personage Sonja, eindigt de befaamde Russische arts, epidemiebestrijder en schrijver Anton Tsjechov zijn toneelstuk en meesterwerk ’Oom Wanja’ (1897).

Terwijl tijdens de lockdownfase ’La peste’ van Camus en ’Decamerone’ van Boccaccio van betekenis konden zijn, is nu Tsjechovs werk belangrijk. Ik geloof dat hij ons verder kan helpen met drie competenties waar de volgende fase van de crisis om vraagt: keuzes maken in wat van waarde is, omgaan met onzekerheid en het behouden van vertrouwen.

In de naderende recessie liggen belangrijke keuzes in het verschiet. We zullen in deze periode moeten (her)waarderen wat werkelijk van waarde is voor ons individueel en gezamenlijk bestaan. Kijken naar de negen personages in een wereld in crisis in ’Oom Wanja’ helpt de lezer inzicht te krijgen in wat er voor hem persoonlijk toe doet, in een snel veranderende wereld: Richten wij onze levens in met idealen en toekomstplannen, zoals dokter Astrov uit ’Oom Wanja’? Of door zoveel mogelijk te genieten van de kleine dingen zoals Telegin? Of door hard te werken zoals Sonja? Of door het uiten van woede zoals Wanja? Of..?

Krachtig

Tsjechov wist dat alleen kiezen wat we belangrijk vinden, niet genoeg kracht heeft om ook daadwerkelijk ons handelen te beïnvloeden. Daarvoor zijn toneelstukken nodig, want die geven ruimte aan ervaringen die verder gaan dan de ’waan van de dag’. Krachtig toneelwerk, zoals dat van Tsjechov, durft steeds opnieuw en steeds vanuit een ander perspectief, de grote betekenisvraag van het leven te stellen: waartoe dient dit leven? Wat is werkelijk van waarde in deze tijd en op deze plaats?

Door alternatieve perspectieven en mogelijkheden voor te spiegelen, voedt het onze mentale gezondheid op de diepgaande manier die nodig is voor het maken van en handelen naar de keuzes die voor ons in het verschiet liggen. Willen we ons leven en de wereld op een zinnige manier vorm geven, dan moeten we bij deze keuzes onze prioriteiten op orde hebben.

Daarnaast is ook de tweede competentie van belang: omgaan met de onvermijdelijke onzekerheid die bij het leven hoort. Want hoe weloverwogen en gecalculeerd we onze keuzes ook maken, het noodlot kan altijd onverwacht toeslaan en doen beseffen dat volledige maakbaarheid niet bestaat.

Om in deze situatie weerbaar te zijn, is kennis van de diepste verlangens, liefde, woede en verdriet van levensbelang. In theater kun je - zonder afleiding, te midden van anderen - uitzoomen van je eigen leven en tijdelijk in een nieuwe werkelijkheid terecht komen die weerbaar maakt.

Gestuntel

Om komende tijd de draad weer op te pakken, hebben we ook de derde competentie nodig: vertrouwen. We gaan komende tijd onmiskenbaar fouten maken. Tsjechovs personages tonen de onuitputtelijke, vitale en krachtige pogingen om oplossingen te zoeken, maar zeker ook het menselijk gestuntel dat onder ons handelen ligt. Het samen ervaren hiervan zorgt voor verbinding, zowel tussen de personages als ons als mensen onderling.

Zo versterkt hij het vertrouwen dat onze gezamenlijke en individuele zoektocht uit de crisis uiteindelijk zal leiden tot iets moois. En dat we daar, terwijl we onze toekomst na de pandemie tegemoet gaan, in kunnen geloven ’met alles wat in ons zit’.

Pijnlijk genoeg lijkt juist in een tijd waarin Tsjechov en theater des te harder nodig zijn, een derde van de theaters al voor de zomer failliet te gaan. Ook is 1,5 meter afstand houden nog niet makkelijk realiseerbaar voor publiek en acteurs. Toch hoop ik dat, zodra de theaters weer open gaan, ik voor u, juist in deze tijd, Oom Wanja mag ensceneren en dat u uw weg naar het theater weer zal weten te vinden.

Regisseur Liliane Brakema (1987) studeerde economie en bedrijfskunde aan de UvA en regie aan de Academie voor Theater en Dans in Amsterdam. Regisseerde daarna o.a. bij Schauspielhaus Bochum, NTGent, en is vaste gastregisseur bij het Noord Nederlands Toneel in Groningen.

Meer nieuws uit Opinie-Column

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.