Premium

Profiteer als topsporter tijdens de coronacrisis van je temperament. Lenige geest als tegengif voor de onzekerheid

Profiteer als topsporter tijdens de coronacrisis van je temperament. Lenige geest als tegengif voor de onzekerheid
© Mieke van Zuijlen

Ken je temperament, en verloochen die ware aard niet. Als topsporter heb je baat bij die zelfkennis en -discipline in deze ongewisse tijd door de coronacrisis. Zeker nu door de pas op de plaats het incasseringsvermogen wordt getest, het geduld beproefd en het improvisatietalent aangeboord, is lenigheid van geest een belangrijk tegengif.

Nu sportlocaties zijn gesloten, kampioenschappen worden afgeblazen en de wedstrijdkalender telkens leger raakt, zijn topsporters in de greep van onzekerheid. Weliswaar verschafte het uitstel van de Olympische Spelen, de paralympische variant en het EK voetbal tot in de zomer van 2021 duidelijkheid, maar niet iedereen zal een zucht van verlichting hebben geslaakt.

Emotie

Integendeel zelfs, hoogstwaarschijnlijk. Er zal gevloekt zijn. Een traantje gelaten. En twijfel zal zich hebben opgedrongen, zeker bij sporters in de nadagen van hun carrière. Ofwel: de emotie won in eerste instantie van de ratio.

Want plots is alles in één klap anders, word je uit de comfortzone gehaald. Met als vervelende consequentie: je moet terug naar de tekentafel, om een nieuw traject uit te stippelen. Hoe ga je dan met die wanorde om, na al die offers, het afzien en het ernaar toeleven?

,,Een topsporter heeft graag de regie. Als die wordt afgestaan, is het houvast weg’’, zegt sportpsycholoog Jan Huijbers. ,,Speelt het sentiment op, dan kan er kortsluiting tussen lichaam en geest ontstaan. Raakt de balans verstoord. Dat kan tot radeloosheid leiden.’’ Niemand is uiteraard hetzelfde, of reageert identiek. ,,De een houdt van structuur, de ander floreert bij chaos en ruis’’, aldus Huijbers. ,,Waar de een dus behoefte aan handvatten heeft, lost de ander het zelf wel op. Je eigen aard kennen is in lastige perioden cruciaal. Want ego kan een hinderpaal vormen.’’

Potentieel

Huijbers, die in het verleden menig olympiër bijstond, maakt gebruik van Action Type, een door hem en voormalig volleybal(bonds)coach Peter Murphy bedachte methode waarin het handelen van een sporter in lijn wordt gebracht met zijn persoonlijkheid. Om zo het potentieel optimaal te benutten.

Profiteer als topsporter tijdens de coronacrisis van je temperament. Lenige geest als tegengif voor de onzekerheid
© Mieke van Zuijlen

Deze benadering, inmiddels gemeengoed in de Nederlandse topsport, omvat vier temperamenten en vier schalen van persoonlijkheidstypen (zie kader). Het karakter van iemand is daarbij een afgeleide van de leer van humores, de overtuiging dat gezondheid bij de mens afhangt van de balans tussen de lichaamssappen bloed (sanquis in het Latijn), zwarte gal (melancholos), slijm (phlegma) en gele gal (cholos). Vandaag de dag gelden deze sappen niet meer als oorzaak voor iemands temperament, alleen is de verdeling in de sportpsychologie intact gebleven. Zij het dan vertaald naar gemoedstoestanden. Die temperamenten zijn onderverdeeld in vaklui (sanquinici), wachters (melancholici), rationalisten (flegmatici) en idealisten (cholorici), waarbij de vaklui en wachters veruit in de meerderheid zijn.

Ieder mens heeft zijn of haar eigen voorkeuren en meestal zal hij of zij (onbewust) toegeven aan die neigingen. Waarom? Kort door de bocht: omdat de hersenen zo in elkaar zitten. Die persoonlijke aandrang kan best wel eens worden genegeerd, maar als dat te vaak of te lang achtereen gebeurt, dan vreet dat energie, roept het irritaties op en lokt het frustraties uit. ,,Met als gevolg verminderd presteren’’, stelt Huijbers, die zelf tot de idealisten behoort. ,,Aanpassingsvermogen en het kunnen inspelen op veranderende omstandigheden of actualiteit lonen daarom. Want presteren staat gelijk aan presenteren van je kunde.’’

Huijbers is ervan overtuigd dat Action Type bij topsporters het verschil kan maken tussen medailles of naast het podium belanden. Het trefwoord is daarbij: concentratie. ,,Die aandachtigheid vertaalt zich tijdens de wedstrijd niet in denken, maar in waarneming en handelingsbekwaamheid. Zie Lionel Messi. Hij is niet extreem snel, omdat de tegenstanders in zijn ogen enorm traag zijn. Door zijn opperste concentratie ontstaat tijdvertraging, waardoor zijn opponenten in slowmotion lijken te bewegen. Want in de denkstand staan, wreekt zich. Een dubbele fout op een cruciale stand in het tennis is daar een exemplarisch voorbeeld van.’’

Maar ook voor de gevolgen voor de covid-19-pandemie geldt dit dus. Niet in paniek raken maar de situatie accepteren en erop inspelen, daar draait het om, benadrukt Huijbers. ,,Per saldo is het voor iedereen beter, nu er niet optimaal kan worden getraind en het gelijke speelveld ontbreekt. Want een maand teruggeworpen worden, kost circa drie maanden om op het vereiste niveau terug te komen.’’

Huijbers maakt zelf bij het begeleiden van sporters vaak gebruik van de wet van de omkering, doet aan aandachtssturing. ,,Dat wil zeggen: ik geef een extraverte prikkel aan een introvert persoon en andersom. Iemand die extravert is, krijgt dan een gevoelsaccent, iets wat dus op zijn innerlijk is toegespitst. Een introvert individu krijgt daarentegen een visuele focus, moet het buiten zichzelf zoeken. Aandachtstraining is dus een ontdekkingsreis.’’

Concentratie

Afhankelijk van het temperament en de ambities worden vier werkwijzen door Huijbers gehanteerd: coachen op beginnersgeest (doorgaans bij de vaklui), op taakacceptatie (bij de wachters), op heldere waarneming (bij de rationalisten) en op concentratie of identiteit (bij de idealisten).

,,Vaklui moet je niet tot iets te dwingen, maar vraag het hem of haar vriendelijk. Anders voert-ie het niet uit’’, doceert Huijbers. ,,Net als dat je bij een wachter, die bij uitstek een control freak is, niet op de valreep de tactiek of aanpak moet omgooien. Je bij een rationalist niet moet verzuimen een gedegen toelichting te geven. En bij een idealist dien je niet te vergeten de druk op te voeren. Want als enige van de vier temperamenten ontstijgt een idealist zichzelf als hij voor de te leveren prestatie het pistool op de slaap krijgt gedrukt. De andere drie bezwijken in zo’n situatie veelal onder de hoogspanning.’’

In teamsporten is het van belang om de kracht van het individu in groepsverband te benutten, meent Huijbers. ,,Een coach dient te anticiperen op de aard van alle beestjes. Stelt-ie zich op als de ’one size fits all’-trainer, dan graaft-ie op den duur z’n eigen graf.’’

Verschil tussen mannen- en vrouwenploegen is er overigens wel degelijk. ,,Bij mannen mag je conflicten laten uitwoeden, want pas daarna kunnen ze presteren. Bij vrouwen daarentegen moet je ruzies snel sussen, anders blijven ze in hun woede hangen. In beide gevallen is het einddoel niettemin identiek: wederzijds respect en acceptatie door verbinding. Het is daarom zaak dat iedereen doordrongen is van zijn eigen temperament én dat van de ander.’’

Spiegel

Topsport bedrijven is, door de ogen van Huijbers bezien, ’in de spiegel van het dagelijks leven kijken’. ,,Je kunt je niet verschuilen, zeker niet als eenling. Het draait om doelen halen, zelfdiscipline en hard werken, negatieve afleiding vermijden en op het randje balanceren. Dat is een fantastische metafoor om jezelf te ontplooien. Als je jezelf door en door kent, versnelt dat het rijpingsproces.’’

In een wereld van gestolde dromen regeert de macht van de verbeelding, meent Huijbers. ,,Kinderen kunnen zich naar topvorm fantaseren, bij volwassenen is dat niet zo. Bij hen draait het om het oproepen van de juiste concentratie. Je hebt dan geen gedachten, maar neemt slechts waar. ’’

Lukt dat, dan is er sprake van de zogenoemde flow, het magische effect van de roes waarin alles lukt. Huijbers: ,,Concentratie en flow resulteren in de meest bijzondere momenten. Elke sporter die het ervaren heeft, kent het gevoel van gemak dat ermee gepaard ging: alles ging vanzelf. Het is die magie waar iedereen naar op zoek is.’’

Naam: Ruben Houkes

Sport: judo

Erelijst, -60 kilogram: wereldkampioen, olympisch brons, EK-zilver, Europees brons (2x)

Action Type en temperament: ISTJ en wachter

,,Ik was altijd van ’in je handen spugen, niet zeiken en stug doorgaan’. Van het mentale geneuzel wilde ik niets weten, zoals menigeen in het judo. Totdat ik in 2004 op de valreep de Olympische Spelen in Athene miste.

Ik dacht aan stoppen, ging toch door, maar merkte dat ik me op de mat nog altijd niet goed voelde. De prestatiedruk greep me telkens bij de strot, waardoor ik niet liet zien wat ik in me had.

In aanloop naar een belangrijk toernooi ploos ik het wedstrijdschema als dat bekend was dagenlang uit. Dat gaf stress, deed mij in mezelf doen keren en bracht me uit balans. Jan Huijbers leerde me terug naar de basis te gaan. Hij benadrukte dat ik moest leren genieten, hamerde op beginnersgeest. Ofwel: ik moest er lol in hebben om iemand in een partij te smijten. Beetpakken, overmeesteren en werpen; de rest was bijzaak.

In de laatste anderhalf jaar van m’n carrière, de oogsttijd, leerde ik hoe te ontspannen en alles van me af te laten glijden. In voorbereidingen was ik weliswaar dwangmatig bezig met visualiseren en het inslijpen van bewegingen, maar tijdens kampioenschappen was ik door concentratie-oefeningen ontspannen. En dan met name tijdens het WK in 2007. Het ging toen vanzelf, ik zat in een flow, alles klopte die dag.’’

Naam: Maarten Arens

Sport: judo (nationale hoofdcoach)

Erelijst: diverse olympische-, WK- en EK-medailles (met Henk Grol, Ruben Houkes, Guillaume Elmont en Dex Elmont)

Action Type en temperament: ISTP en vaklui

,,Action Type is voor mij een instrument om topsporters in hun menszijn te doorgronden. Het geeft me een goede indruk in hoe een persoon in elkaar steekt en wat diens voorkeuren zijn. Dat inzicht gebruik ik om m’n begeleiding uit te diepen.

Ik ben slechts een helper naast de mat, maar wel iemand die rust kan creëren. Ik kan waar nodig bijsturen, de spanning weghalen of juist opbouwen.

Ruben zat in een lastige periode toen ik hem in contact bracht met Jan Huijbers en ik zijn persoonlijkheidstypering meekreeg. Hij twijfelde na het nipt missen van de Olympische Spelen in 2004 of doorgaan zin had. Dat terwijl hij zijn potentie niet volledig had benut, omdat hij tot dan toe telkens onder de hoogspanning was bezweken.

De valkuil voor Ruben was dat hij zo veeleisend was. Hij wilde overal controle over hebben, was ordelijk, nauwkeurig, georganiseerd en trainde zich suf. De boog was dus altijd gespannen.

Na de eyeopener van Action Type wist ik hoe de druk weg te nemen, zorgde ik dat hij op een wedstrijddag goed in z’n vel zat en zich alleen op de partij concentreerde.

Ik vind het jammer dat ik niet eerder met deze benadering kennis heb gemaakt. Zelf had ik er als judoka zeker ook baat bij kunnen hebben.’’

Naam: Lobke Berkhout

Sport: zeilen

Erelijst, 470-klasse: drie wereldtitels en olympisch zilver met Marcelien de Koning, twee wereldtitels en olympisch brons met Lisa Westerhof, EK-brons met Afrodite Zegers

Action Type en temperament: ISTP en vaklui

,,In de basis ben ik oplossingsgericht, breng ik problemen met feiten in kaart, anticipeer ik op de conclusies en ga ik over tot de orde van de dag. Want te lang in negativisme hangen wil ik niet, de knop moet altijd weer snel om. Ik kijk het liefst vooruit, niet achterom.

In de boot handel ik vaak op gevoel, moet ik het van m’n intuïtie hebben. Dat is een wapen, een kwaliteit die me ver heeft gebracht. Dat instinctmatige heb ik aan wal veel minder. Dan ben ik introvert, kijk ik eerst de kat uit de boom, denk na en antwoord weloverwogen.

Uit balans breng je me niet snel. Hoewel ik na deze zomer zou stoppen, leidde het uitstel van de Spelen geenszins tot twijfel. Ik plak er gewoon een jaartje aan vast, jaag m’n olympische missie na. En tel m’n zegeningen omdat het ons de kans geeft volgende zomer nóg beter voor de dag te komen. Je haalt toch vertrouwen uit wedstrijden die er nu niet zijn, waardoor de bevestiging ontbreekt dat we progressie hebben geboekt en een grote stap naar het podium hebben gemaakt. Volgend jaar zullen we er klaar voor zijn, want aan ambitie en gretigheid ontbreekt het niet.

Action Type heeft voor mij het belang van goed blijven communiceren onderstreept. Want de omgang met elkaar, het onderling respect en het acceptatievermogen bepalen in zekere mate het succes.’’

Naam: Jacco Koops

Sport: zeilen (coach)

Erelijst: drie wereldtitels en olympisch zilver in de 470-klasse met Marcelien de Koning en Lobke Berkhout, twee wereldtitels en olympisch brons met het 470-duo Lisa Westerhof en Lobke Berkhout, twee wereldtitels met windsurfster Lilian de Geus

Action Type en temperament: ENTP en rationalist

,,Voor mij is Action Type een manier om de mens achter de sporter beter te kunnen begrijpen, in iemands ziel te kruipen. De kernkwaliteiten worden blootgelegd en dat zorgt ervoor dat ik sneller kan handelen, omdat ik het coachen afstem op de karaktereigenschappen. Het geeft me de mogelijkheid om tot de essentie door te dringen, de obstakels te omzeilen en iemand voor valkuilen zien te behoeden.

Bij duo’s, zoals Lobke met eerst Marcelien en daarna Lisa, is dat best pittig omdat je met twee persoonlijkheden te dealen hebt. Marcelien had het geduld en Lisa is van de verhalen, terwijl Lobke van de feiten is.

Dat vroeg om dosering, om goed communiceren en inlevingsvermogen. Zo waren evaluaties altijd kort en bondig, zodat Lobke niet afhaakte, en dan had ik vervolgens nog even een nazit met bijvoorbeeld Lisa.

Een sporter uit zijn comfortzone halen doe ik alleen in het voortraject. Op de momenten dat er gepresteerd moet worden, zorg ik er juist voor dat iemand authentiek is en dicht bij zichzelf blijft.

Maar ook al sla ik soms een zijweg in, steeds weer komen we terug op de hoofdroute. Want bij alles wat ik doe, is er voor mij een heilig principe: de ambitie niet uit het oog verliezen en het doel blijven bewaken.’’

Meer over corona in deze regio:

Volg hier het liveblog over corona.

We houden een interactieve kaart bij met coronabesmettingen.

Hier vindt u meer artikelen over corona.

Meer nieuws uit Sport