Bussumse psychiater Esther van Fenema motor achter Depressiegala: ’Ik was bang dat ik tijdens een paniekaanval mijn strijkstok door de zaal zou gooien’

Psychiater Esther van Fenema.
© Foto Michael Mölder

Blue Monday staat voor de deur, de somberste dag van het jaar. We zijn de duisternis zat, de feestdagen zijn voorbij en goede voornemens vallen in het water. Tijd voor een feestje? ’Ja’, zegt psychiater Esther van Fenema, bedenkster van het Depressiegala. Psychiater en violiste Esther van Fenema is nog studente als ze op het podium haar eerste paniekaanval krijgt. „Ik had het gevoel alsof ik ineens helemaal gek werd. Je weet echt niet wat je overkomt. Ik was bang dat ik hele rare dingen ging doen. Mijn strijkstok door de zaal zou gooien, of zo. Je begint te zweten en verstijft helemaal.

„Heel heftig. Als een soort drenkeling probeer je de kant te bereiken. Het is een dierlijke reactie van ’vechten, vluchten of bevriezen’ op gevaar”, vertelt ze. „Ik deed twee studies tegelijkertijd, het conservatorium en geneeskunde, en had problemen met ouders en relaties. Veel stress dus. Angst- en stemmingsklachten zitten ook in de familie.”

Niemand heeft destijds door hoe slecht ze het heeft op het podium. Later komen de paniekaanvallen terug. „Op plekken waar je niet makkelijk weg kunt, zoals in de trein.” Door beter voor zichzelf te zorgen en therapie kan ze er nu mee om gaan en ’ben ik het elke keer voor’.

Esther van Fenema (49), geboren in Haarlem, psychiatrische praktijk in woonplaats Bussum en medeoprichter van de politieke partij NLBeter, staat met psychiater Bram Bakker aan de wieg van het Depressiegala. ’Depressie op de werkvloer’ is dit jaar het thema. „De werkvloer is een belangrijke stressbron en een risicofactor voor depressie”, zegt de Bussumse. „Ik kan me enorm boos maken als ik zie hoe weinig begrip er is voor psychisch lijden op het werk en hoe weinig ruimte er is om mensen rustig en gezond te laten herstellen.”

Herkenning

Het is de vijfde editie van het gala, maandagavond in Theater Aan De Slinger in Houten. „Nee, een depressie is zeker geen feest. Maar het gala is wel een feest van herkenning. Dat is superbelangrijk. Je bent niet alleen met je depressie. Getalenteerde BN’ers komen uit de kast. Vertellen dat ze het leven ook wel eens niet meer zien zitten. Tegelijk doen ze naast hun depressie mooie dingen. Je bent meer dan je depressie.”

„Vertellen over een depressie moet net zo normaal worden als praten over lichamelijke klachten. Eén op de twintig mensen krijgt ermee te maken. Maar het is nog best een groot taboe om te zeggen: ’Ik heb een depressie’. Er is veel schaamte. Zeker ook bij vrouwen. Je wilt geen aansteller zijn. Hup, doorbikkelen maar weer.”

Uitersten

„Ik zie twee uitersten als het gaat over burn-out”, gaat ze verder. „Overprikkelde mensen die te hard werken en hun leefstijl niet op orde hebben. En aan de andere kant van het spectrum ’gewoon’ depressie. Een depressie ontstaat door een combinatie van aanleg en stress in je omgeving. En er zit véél stress in de 24-uurs economie. Al die prikkels van je telefoon, het continu vergelijken met anderen en het perfecte plaatje waaraan iedereen moet voldoen. Mensen zijn daar kwetsbaar voor.”

Dat ligt volgens de Bussumse deels aan de opvoeding van kinderen. „Die is vaak niet gericht op het weerbaar maken. En als je van huis-uit niet geleerd hebt om te gaan met tegenslagen, als je ouders alles voor je oplossen, dan hebben ontslag, relatiebreuken of het zakken voor een tentamen meer impact op je.”

Opvallen

Het kan enorm mis gaan, ziet ze in haar praktijk. „Ik denk aan een jonge vrouw van 21. Net begonnen aan een studie, moet hoge cijfers halen, goed presteren en heel bijzondere stages en opdrachten uitvoeren. Zodat ze kan opvallen.

Tegelijk is ze kwetsbaar voor een depressieve stoornis. Dan maakt haar vriendje het uit, zag ze niet aankomen. Ze gaat disfunctioneren, ligt in bed, gaat niet meer naar colleges, verwaarloost zichzelf, zit de hele dag te blowen, is depressief en komt tot niks meer. Van enorm pieken gaat ze heel diep het dal in.”

Hoe weet je nou of je een depressie hebt? „Je bent niet somber ’voor een keer’, maar tenminste twee weken lang, het grootste deel van de dag. Je hebt ook geheugen- en concentratieproblemen, eten en slapen gaan minder goed, je kunt niet meer genieten en hebt minder behoefte aan sociale contacten. Je gaat meer piekeren. Sommigen denken er over zichzelf iets aan te doen en doen dat soms ook.”

Uit de kast

„Weet je, het gebrek aan kennis over depressies en het taboe dat er nog op rust vind ik echt problematisch. Gelukkig zijn er steeds meer BN’ers die uit de kast komen over hun somberheid. Ook het Depressiegala zet depressie in de spotlight. Maar we zijn er nog lang niet.”

„We zitten met z’n allen in een gekke ratrace. Wij psychiaters moeten de maatschappij een spiegel voorhouden en laten zien wat de gevolgen zijn van steeds beter, sneller en mooier. Het klinkt hard, maar wij kunnen niet iedereen opvangen die omvalt. Jongens, kom op! We moeten echt iets aan preventie en leefstijl doen. Ik weet niet hoe we dit anders volhouden. We moeten met elkaar een stapje terug doen met die 24-uurs economie. Beter op elkaar letten. Meer échte sociale contacten in plaats van alles maar digitaal. Dat klinkt heel ouderwets. Maar we hebben ons als mens aan een bepaalde handleiding te houden. Als je telkens over je grenzen gaat, krijgt je daarvoor een rekening gepresenteerd.”

Esther van Fenema ontwikkelde de ’Mentale schijf van vijf’ om het brein gezond te houden. Op 1: wees matig met je telefoongebruik. Het continue checken van je telefoon op berichtjes en likes werkt verslavend. Op 2: investeer in sociale contacten. Het is aangetoond dat eenzaamheid ongezond is. Op 3: praat over je problemen. Vertellen over wat je dwars zit lucht op. Op 4: plan voldoende rust in, want we staan 24/7 aan. En op 5: beweeg voldoende. Een uur wandelen per dag kan depressieve klachten al verminderen.

Hoe ze zelf op de been blijft? „Door schade en schande heb ik een heel strakke leefstijl. Als ik daar niet heel goed op let ben ik vatbaar voor paniekaanvallen en somberheid. Ik weet dat ik per dag rustmomenten moet inbouwen en er na zoveel weken helemaal uit moet. Fitnessen en mediteren doe ik heel strikt. In een drukke week maak ik ’s avonds geen afspraken, anders val ik pas laat in slaap en vliegt het heel snel uit de bocht. Dat merk ik ook op de crisisdienst. Gebrek aan slaap drijft mensen tot waanzin.”

Tijdens het interview moet ze een paar keer stoppen. „Ik heb crisisdienst. Een soort eerste hulp voor psychiatrie. Een 112 voor mensen in acute psychiatrische nood, die heel erg in de war zijn of dood willen. Het is druk op dit moment.”

De psychiater leidt ’een dubbel leven’. „Ik ben ook professioneel violiste, afgestudeerd aan het conservatorium. Zo houd ik mezelf fris en fruitig.” Ze opende in 2008 de Muziekpoli in het Leids Universitair Medisch Centrum voor muzikanten met psychische problemen. Die hebben een stressvol bestaan, waarin ze avond aan avond topprestaties moeten leveren en de concurrentie moordend is.

Narcistisch

„Het zijn ook niet de meest standaard persoonlijkheden. Musici kunnen behoorlijk narcistische persoonlijkheidstrekken hebben. Dat betekent dat je heel graag wilt opvallen en excelleren, maar ook dat je heel gevoelig bent voor krenking en afwijzing. Muziek is hun leven. Als je niet kan doen waarvoor je op aarde bent, dan heeft het leven vaak weinig zin meer.”

O ja, bestaat dat echt, Blue Monday? „Dat is een ’commerciedingetje’. De wetenschappelijke onderbouwing is vrij dun. Het zijn wel donkere dagen. De gezellige feestdagen zijn voorbij. Of die zijn juist enorm tegengevallen en je denkt: ’Zie je, het is voor mij niet weggelegd gelukkig te zijn’. Aan het begin van het jaar maken mensen de balans op.”

Uitgestoten

Met liefde grijpt ze Blue Monday aan voor het gala. „Een psychiatrische aandoening is afschuwelijk. Als je dan ook nog het gevoel hebt dat je alleen staat, niemand het snapt en je een soort van uitgestoten wordt. Ik hoor mensen echt verzuchten ’had ik maar een gebroken been, of hersenschudding’. Dan krijg je cadeautjes en komen mensen langs. Bij een depressie niet. Ik vind dat onaanvaardbaar. Het is 2020. Met een depressie moet je net zo normaal omgaan als met lichamelijke aandoeningen.”

Hulp nodig, of suïcidale gedachten? Bel 0900-0113.

Theater

Cabaretiers, auteurs, musici en deskundigen delen maandag 20 januari tijdens het Depressiegala hun ervaringen met depressie en geven nieuwe inzichten. Kaarten voor de voorstelling in Theater Aan de Slinger in Houten van 20.00 tot 22.30 uur, kosten 37,50 euro.

Meer nieuws uit Gooi en Eemland

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.