Premium

Geheime correspondentie geeft inkijkje in de geest van foute Hilversumse burgemeester

Geheime correspondentie geeft inkijkje in de geest van foute Hilversumse burgemeester
Veel belangstelling voor geopenbaarde stukken
© Archieffoto ANP
Den Haag

Het hoogtepunt van het jaar is voor veel historici en journalisten meteen al op twee januari. Duizenden tot nu toe ontoegankelijke archiefstukken zijn voor het eerst in te zien op - zoals deze dag sinds 2010 heet - Openbaarheidsdag. In het Nationaal Archief in Den Haag verbreekt algemeen rijksarchivaris Marens Engelhard ’s ochtends de zegels van geheime correspondentie. Over de Hilversumse burgemeester De Wijkerslooth de Weerdesteyn (1940) bijvoorbeeld.

Het oordeel van Antonie baron Röell - in 1940 commissaris der Koningin van Noord-Holland - liegt er niet om. In een brief aan Binnenlandse Zaken over de Hilversumse burgemeester Karel de Wijkerslooth de Weerdesteyn schrijft hij: „Ik vrees dat baron de Wijkerslooth gestoord is in zijne verstandelijke vermogens.”

Het verhaal is niet onbekend: De Wijkerslooth, die in februari 1940 burgemeester van Hilversum werd, was in zijn begindagen erg geliefd onder de inwoners van deze plaats. Maar dat veranderde toen hij al snel na de Duitse inval in mei 1940 pro-Duitse standpunten begon in te nemen en de bevolking daarover via de radio toesprak.

Geheime correspondentie geeft inkijkje in de geest van foute Hilversumse burgemeester
Het blad Nationale Eenheid.
© reproductie Nationaal Archief

De burgemeester richtte in de begindagen van de Duitse bezetting een eigen beweging op, de Nationale Eenheid, en riep zichzelf uit tot leider van het Nederlandse volk. Zelfs kondigde hij aan dat hij zijn werk als burgemeester zou neerleggen omdat hij het zo druk had met zijn nieuwe taak.

Foute burgemeesters

Vanaf 1 januari is de correspondentie van de commissaris der Koningin met het ministerie in te zien bij het Nationaal Archief. In een archiefmap vol informatie over foute burgemeesters in oorlogstijd zitten ook documenten over burgemeester De Wijkerslooth de Weerdesteyn. Baron Röell meent dat het verzoek van de megalomane burgemeester, die wilde worden ontslagen, een goed idee is.

De commissaris legt in een paar brieven haarfijn uit dat de burgemeester in zijn eigen ontslagbrief geen reden aangeeft waarom hij niet verder wil, maar dat klip en klaar is wat zijn motivatie is.

„Het is mij bekend – de burgemeester heeft mij dit trouwens mondeling medegedeeld – dat de politieke denkbeelden van de burgemeester in den loop van zijn ambtstijd en speciaal in de laatste weken eene dusdanige evolutie hebben ondergaan dat hij zich thans geroepen voelt een rol in het staatsleven te gaan spelen, die hem geen tijd meer laat voor de vervulling van de aan het burgemeesterschap verbonden werkzaamheden en plichten”, schrijft hij in een eerste brief.

Geheime correspondentie geeft inkijkje in de geest van foute Hilversumse burgemeester
Duizenden tot nu toe ontoegankelijke archiefstukken zijn op Openbaarheidsdag voor het eerst in te zien.
© Archieffoto ANP

Radiotoespraken

Hij schrijft er meteen een verduidelijking achteraan, over de radiotoespraken die de burgemeester in Hilversum hield, met bijgevoegd het blad ’Nationale Eenheid’, waarvan hij 400.000 exemplaren liet drukken.

De uitgave werd in Hilversum huis aan huis bezorgd. Röell: „Reeds bij eene vluchtige kennisneming van dit blad zal UHoogEdelGestrenge begrijpen, waarom ik meen dat Baron de Wijckerslooth gestoord is in zijn verstandelijke vermogens.”

’Vertrouwend op God, zonder Wiens bijstand geen Regeerder iets vermag, neem ik heden de Leiding, die het Nederlandsche Volk behoeft’, kondigt De Wijckerslooth op de voorpagina van het blad aan, om vervolgens zijn trouw te bevestigen aan Koningin Wilhelmina en er op te wijzen dat zijn leiderschap gerechtvaardigd is door zijn afstamming, van ’Willem de Zwijger, den grondlegger van ons vaderland’. Hij voegt er aan toe dat het de nationale plicht van het Nederlandse volk is om zijn leiding te volgen.

’Den grootsten man’

In ’Nationale Eenheid’ - een exemplaar zit in de nu openbaar geworden archiefmap - staan volledig uitgeschreven de toespraken die de burgemeester hield. ’Als één volk hebben wij ons thans te verklaren voor het thans heldere ideaal: de corporatieve opbouw van een nieuwe samenleving onder autocratisch gezag in Nederlandschen nationaal-socialistischen zin. Ik leg den nadruk op Nederlandsch.

Ook het Duitsche Rijk, dat Europa onder aanvoering van den grootsten man, die deze tijd heeft opgeleverd, Adolf Hitler, op zoo schitterende wijze is voorgegaan, erkent volkomen, dat juist de waardeering voor de geschiedenis van ons volk, en de eigen waarden die daarin aanwezig zijn, dit recht geven op een eigen plaats onder de zon. Thans hebben wij nog de gelegenheid om die plaats in te nemen, mits wij den tijd verstaan. Moge dit zoo zijn.”

Op 2 juli neemt Karel de Wijkerslooth de Weerdesteyn afscheid van de Hilversumse gemeenteraad. Hij was van plan geweest om de raadsleden slechts de hand te schudden, zegt hij, maar uiteindelijk besluit hij toch tot een lange afscheidsspeech.

,,Men heeft in de afgelopen dagen in verband met uitingen mijnerzijds twijfel geuit, zelfs omtrent mijn legale bedoelingen. Meent u dan, dat een afstammeling van Willem van Oranje in de vrouwelijke lijn ooit ontrouw zou worden aan de traditie van dit huis?’’, vraagt hij, vlak voordat hij het zesde couplet van het Wilhelmus begint te zingen.

Collaboratie

Met de Nationale Eenheid, die op het hoogtepunt 500 aanhangers had, is het niks geworden. Na het opheffen van zijn beweging, op 1 oktober 1940, sloot De Wijckerslooth zich aan bij de NSB, waar hij eerder grote ruzie mee had.

Als lid van de Waffen-SS vocht hij als vrijwilliger vanaf 1942 aan het oostfront. De baron overleefde de oorlog. In 1948 stond hij terecht voor collaboratie, maar de oud-burgemeester werd wegens ontoerekeningsvatbaarheid ontslagen van rechtsvervolging.

Opmerkelijk: daarna leidde de baron kennelijk een heel normaal leven. Hij was actief als fruitteler, trouwde, kreeg vier kinderen en overleed in 1975 op 74-jarige leeftijd.

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.