Joodse begraafplaats: Sobere stenen en talrijke rituelen

Jody Geerling
Muiderberg

Het decor voor een horrorfilm of een plek van troost en herdenking? Begraafplaatsen zijn vaak mysterieuze oorden vol verhalen. De regio kent ze in alle soorten en maten. Bij de een vind je kleurrijke grafstenen met 3D-foto’s, op een ander zoeken nabestaanden troost in rituelen. De Gooi- en Eemlander bezoekt deze zomer elke week een andere begraafplaats en spreekt de beheerders.

Lange rijen grijze stenen met Hebreeuws opschrift volgen elkaar op. Sommige verzakt en gebroken, anderen nog glimmend nieuw. Deze begraafplaats in Muiderberg is de op één na grootste Joodse begraafplaats van Nederland. Ook is het een van de oudsten. Haar geschiedenis gaat meer dan 370 jaar terug.Beheerder Dirk Jan Groen (45) krijgt eens in de zoveel tijd een belangrijk appje. Iemand van de Joodse gemeente Amsterdam is overleden. Hij moet dan snel handelen, want volgens het Joodse geloof moeten overledenen zo snel mogelijk begraven worden.

Dit gebeurt zo’n dertig tot veertig keer per jaar. Voor de oorlog was dat wel anders. Toen waren er op de Joodse begraafplaats in Muiderberg ongeveer één á twee begrafenissen per dag. De tradities zijn door de jaren heen wel grotendeels hetzelfde gebleven. De begrafenissen lopen er van over.

Voor Groen, die eerst werkzaam was bij een andere begraafplaats, was dat even wennen. „De eerste keer dat ik hier kwam kreeg ik veel rare blikken. Ik had geen idee waar het aan lag. Later leerde ik dat het voor een man verplicht is om een hoofddeksel te dragen op de begraafplaats.”

Inmiddels is het zes jaar later en prijkt er op zijn hoofd een verweerd petje. De beheerder kent alle gebruiken nu uit zijn hoofd. Aan de muur van zijn kantoor hangt een lange zwarte jas in beschermplastic, maar die heeft hij al tijden niet meer aangehad.

„Joodse begrafenissen worden vaak volledig door de rabbijn en nabestaanden gerund. Ik hoef niet eens het graf dicht te gooien.”

Op Joodse begrafenissen wordt de kist zonder machines het graf in getakeld. Vaak gebruiken ze houten balken en touw. Vervolgens scheppen aanwezige familieleden en vrienden zand eroverheen.

Toch is er voor de beheerder nog genoeg te doen. „Ik moet nieuwe graven aanleggen en ervoor zorgen dat de oude graven er netjes uitzien en alle letters leesbaar blijven.” Een enorm karwei want op de begraafplaats liggen ongeveer 45.000 graven.

Op Joodse begraafplaatsen mogen overledenen nooit opgegraven worden. Op veel plekken worden graven na tien jaar geruimd als er geen betalende nabestaanden meer zijn. Joden genieten dus als een van de weinigen van eeuwige grafrust.

Toch zijn niet alle grafstenen door de jaren heen bewaard gebleven. Als Groen over de begraafplaats loopt wijst hij naar een grasveld. „Hier liggen allemaal Joden begraven. Alleen zijn de grafzerken verdwenen.”

Lodewijk XIV

Sommige stenen zijn zelfs eeuwen geleden gestolen. In 1672 gebruikte het leger van Lodewijk XIV deze grafstenen voor de bouw van een schans en als ondersteuning voor kanonnen. De Franse koning wilde hiermee het Muiderslot aanvallen.

Een jaar later werd de begraafplaats weer bestolen. Willem III gebruikte grafstenen om versterkingen te bouwen tijdens de ontzetting van Naarden.

Waar andere begraafplaatsen in de regio kampen met ruimtegebrek is er op de Joodse begraafplaats ruimte in overvloed. „Bijna alle landerijen hierom heen zijn in bezit van de Joodse gemeente Amsterdam”, weet Groen. „De begraafplaats is nu zo’n zestien voetbalvelden groot. In principe zouden ze dat nog een keer kunnen verdubbelen.” Maar de beheerder verwacht niet dat het nodig zal zijn. „Daar is de Joodse gemeenschap sinds de holocaust niet groot genoeg meer voor.”

Tijdens de Tweede Wereldoorlog mocht er op de Joodse begraafplaats niemand meer worden begraven. Een aantal nabestaanden brachten hun overledenen toch naar Muiderberg. Een paar van hen werden stiekem begraven. De toenmalige beheerder kraste hun namen met pen in de houten trap in de kelder van de aula. Ze zijn nog steeds zichtbaar.

Trots laat Groen de namen zien. Het werk op de begraafplaats geeft hem veel voldoening. Toch ziet hij ook mindere kanten. „Kijk, nu is het lekker weer en lopen er bezoekers. In de herfst en winter zijn er dagen dat hier niemand komt. Zeker met mistig weer kan het hier best een sombere bedoeling zijn. Gelukkig kan ik er goed tegen.”

Groen probeert de grafzerken meestal gewoon te zien als stenen. „Je moet er niet teveel bij stilstaan dat links en rechts van je lijken liggen. Anders kun je dit werk niet doen.”

Verreweg de meeste grafstenen op de Joodse begraafplaats zijn eenvoudig en grijs. Toch ziet de beheerder ook verschillen. „Je kunt aan sommige stenen goed zien uit welke tijd ze komen. Zo’n hofje met kettingen tussen paaltjes was bijvoorbeeld een tijdje erg populair. Grappig om te zien hoe ze ondanks de sobere stijl toch een beetje gevoelig zijn voor modegrillen.”

Graven met veel kleur en accessoires zul je op de Joodse begraafplaats niet tegenkomen. „Dat vinden ze hier praalgraven.” Bloemen zijn ook niet gebruikelijk. Midden op de begraafplaats staat een grote bak witte kiezels. Voorbijgangers pakken een steentje mee om op het graf te leggen. Groen ziet daar de schoonheid van in. „Bloemen vergaan, maar stenen zijn er voor de eeuwigheid.”

Voor dit artikel is gebruik gemaakt van informatie van het Joods historisch museum en Stichting Dodenakkers.

Meer nieuws uit Gooi en Eemland

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.