Massaal zei Hilversum ’nee’ in februari 1941

Hilversum

Woensdag 26 februari 1941 was in Hilversum een dag om nooit te vergeten. Op de Groest verzamelden zich duizenden mensen voor een vastberaden ‘nee’ tegen de bezetter. Men trok naar het raadhuis en daarna naar de Kerkbrink. Ad Veltman, destijds 26 jaar, vertelde later voor Omroep Hilversum: ,,Er stonden militairen in het midden van de straat, met het geweer in de aanslag. Het was het moment om de zaak te ontbinden, want die militairen, daar kon je natuurlijk niet tegenop. Maar als demonstratie tegen de jodenvervolging was het volkomen geslaagd. Het was de enige keer in de geschiedenis van de oorlog dat er op zo’n manier werd geprotesteerd tegen racisme. Het was geweldig.’’

Het was inderdaad iets heel bijzonders, die Februaristaking. Vanuit Nederland is uiteindelijk een zeer hoog percentage van de joodse bevolking afgevoerd naar vernietigingskampen, maar in 1941 gaven arbeiders in een aantal plaatsen in het westen van het land een uniek signaal. Hilversum was die 25e en 26e februari een van de brandpunten van solidariteit met de joodse medeburgers.

Himmler in Hilversum

Bona fide Hilversummers waren al extra geprikkeld doordat twee maanden eerder in ’hun’ raadhuis NSB-prominent Meinoud Rost van Tonningen was getrouwd met Florentine Heubel. Nota bene top-nazi Heinrich Himmler, Reichsführer SS, was gekomen om als getuige op te treden en de NSB had de huwelijksvoltrekking propagandistisch uitgebuit. Daar kwam bij dat eind januari een Duitse militair was neergeschoten, waarna de bezetters dertig notabelen oppakten, onder wie wethouder Bakker en politiecommissaris Vrijdag.

In februari kwam het in Amsterdam tot botsingen tussen de Weerafdeling (WA) van de NSB en knokploegen van communisten en anderen. Op 22 en 23 februari hielden de Duitsers de eerste grote razzia’s onder joden in de hoofdstad.

Oproep

Voor de Communistische Partij van Nederland was dat het sein op te roepen tot staking. Het blad Spartacus van Henk Sneevliets Marx-Lenin-Luxemburg-Front had dat al enkele dagen eerder gedaan. Het was de bedoeling overheidsdiensten en bedrijven twee dagen plat te gooien. Amsterdam was het centrum van de staking, maar al snel breidde deze zich uit naar Haarlem, Utrecht, Velsen, de Zaanstreek en - al in de ochtend van dinsdag de 25e - naar Hilversum.

In historisch tijdschrift Eigen Perk vertelde Henk Rijk Robeer (1910-2003) er in 1995 onder meer dit over: ,,Op 25 februari belde tandarts Norden op dat Amsterdam plat lag. (. . .) Ik heb toen de Hema en een paar andere winkelzaken opgebeld en gezegd: ’Amsterdam ligt plat, je krijgt een half uur om ook plat te gaan. Anders gaat het je ruiten kosten’. (. . .) En een half uur later lagen die winkels plat. Ook de tapijtfabriek aan de Huygensstraat heb ik op die manier dicht gekregen. De rest van Hilversum kregen we eveneens voor de staking mee. Want Gerard Meerbeek van Fokker was op de fiets naar Hilversum gereden en had de NSF tot staking bewogen. Henk (vrijwel zeker bedoelt hij Anton, red.) de Heus, Ad Veltman en anderen gingen andere bedrijven Over ‘t Spoor langs. Alle fabrieken en zaken stroomden leeg (. . .).’’

NSB'er

Voor Omroep Hilversum vertelde Anton de Heus in 1995 een soortgelijk verhaal. Vanaf de Nederlandse Seintoestellenfabriek (NSF, rond 2500 arbeiders) stak hij met een groepje stakers de Jan van der Heijdenstraat over. Op de hoek met de Larenseweg stond ijzergieterij Ensink (65 werknemers). De Heus: ,,Binnen de kortste keren waren ze de fabriek uit en liepen ze met ons mee. We zijn toen verder getrokken naar verffabriek Ripolin aan de Larenseweg. Die mensen gingen er ook uit. Schuin daartegenover was een metaalwarenfabriek. De directeur was een NSB’er, maar daar trok het personeel zich niks van aan.’’

En zo ging het maar door. Alleen bij inktfabriek Van Son aan de Kleine Drift durfden de arbeiders het niet aan, aldus De Heus. Maar bij de iets verderop gelegen gasfabriek kregen De Heus en Veltman het weer wel voor elkaar.

De bezetter verordonneerde dat niemand meer na half acht ‘s avonds op straat mocht zijn. Toch werden die avond in Hilversum oproepen aangeplakt om de volgende dag massaal te demonstreren.

Groest

Kort voor twee uur die woensdagmiddag zag het op de Groest zwart van de mensen. En van alle kanten stroomden er nog meer toe. Uiteindelijk zette de stoet zich in beweging. Via onder meer het Melkpad ging het richting raadhuis om NSB-burgemeester Von Bönninghausen een protestverklaring aan de bieden. Niet de burgemeester echter kwam naar buiten, maar Duitse militairen.

Ad Veltman daarover in 1995: ,,Toen zagen we die SS’ers het raadhuis uit komen en in linie gaan liggen. (. . .) Het was een heel riskante situatie. Die SS’ers hebben niet geschoten. Ik denk uit angst dat het helemaal zou escaleren. Bovendien was het voor de Duitsers natuurlijk ook een enorme verrassing dat dit gebeurde.’’

Geweer in de aanslag

In dezelfde uitzending van Omroep Hilversum vulde De Heus aan: ,,Het was wel opvallend dat de mensen kalm en rustig begonnen terug te lopen in de richting van de Kerkstraat. We gingen naar de Kerkbrink (. . .). Op het bordes van het voormalige raadhuis zaten Duitse militairen met het geweer in de aanslag. We hebben de mensen gewaarschuwd dat ze door moesten lopen. En langzamerhand is de hele menigte opgelost.’’

Diezelfde dag nog verbood Von Bönninghausen samenscholingen, verspreiding van vlugschriften en staken of het aanzetten daartoe. Donderdag 27 februari was de staking voorbij.

Van Reichskommisar Seyss-Inquart kreeg Hilversum een boete van 2,5 miljoen gulden, relatief nog hoger dan Amsterdam. In Amsterdam, Haarlem, Zaandam en Hilversum werden regeringscommissarissen aangesteld. In Hilversum was dat Von Bönninghausen, die daarmee rechtstreeks onder Seyss-Inquart kwam te vallen. Hij kreeg grote bevoegdheden en stuurde zijn wethouders en de gemeenteraad naar huis.

Voetballers HBS

Op 7 maart, veel eerder dan elders in het land, werd joden in Hilversum de toegang ontzegd tot cafés, bad- en zweminrichtingen en sportvelden. Naar aanleiding daarvan schreven in 1995 Jan Edelstein en Robbert Korpershoek, oud-leerlingen van de HBS aan de Jonkerweg, in Eigen Perk: ,,Voor het HBS-schoolvoetbalelftal, waarin een joodse speler was opgesteld, was dit reden om af te zien van deelname aan de schoolwedstrijden in het Sportpark, tijdens de paasvakantie.’’ De Gooi- en Eemlander publiceerde de reglementaire uitslag: 0-5, met de vermelding ‘G.H.B.S. n.o.’ (niet opgekomen). De reden van het wegblijven van de HBS’ers verzweeg de krant.

De joden werden dus, ook in Hilversum, steeds verder in het nauw gedreven. Uiteindelijk wachtte de meesten van hen een vreselijk lot. Toch blijft de Februaristaking een uitzonderlijke gebeurtenis. Deze massale verzetsdaad tegen racisme, uitsluiting en vervolging is sinds 1953 jaarlijks onderwerp van herdenking in Amsterdam. De plechtigheid vind steevast plaats aan de voet van het indrukwekkende, door Mari Andriessen gemaakte beeld ’De Dokwerker’. En donderdag voor het eerst ook in Hilversum.

De Hilversumse herdenking begint donderdag om 17.00 uur op de Kerkbrink. Sprekers: organisator Arthur Graaff, burgemeester Pieter Broertjes, prof. Kees van der Pijl (Bond van Antifascisten), Bianca Verweij (SP).

Meer nieuws uit Gooi en Eemland

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.